و طاووس روايت كند از عبد اللَّه عبّاس كه : نام او پيش از معصيت عزازيل بود . چون معصيت كرد ، خداى تعالى او را از صفّ فريشتگان براند ، و او را لعنت كرد ، و نامش بگردانيد ، و ابليس نام كرد او را . و در اخبار ما از اين معنى هست . و سيّد - رحمة اللَّه عليه - اعنى مرتضى علم الهدى قوّت آن مىكند كه فريشته نبود ، و لكن مأمور بود به سجدهء آدم . و « الَّا » در آيت منقطع است به معنى « لكن ( 1 ) » ، و ظاهر اين آيت كه : كانَ مِنَ الْجِنِّ ( 2 ) . . . ، اقتضاى آن مىكند كه از جنّ بود كه جنسىاند به خلاف ملايكه و بشر . دگر آن كه : فريشتگان را خداى تعالى [ 59 - ر ] از نور آفريد و او را از آتش ، و فريشتگان روحانىاند و طعام و شراب نخورند ، و ميان ايشان مناكحه نبود ، و ابليس طعام و شراب خورد و نكاح كند . و اخبار متظاهر است به آن كه : ابليس پدر و اصل جنّيان است ، چنان كه آدم ابو البشر است ، و اين قول عبد الرّحمن بن زيد است . و شهر بن حوشب روايت كند كه : ابليس از آن جنّيان بود كه در زمين فساد كردند ، خداى تعالى فريشتگان را بفرستاد تا ايشان را هلاك كردند و براندند ، و ابليس را اسير گرفتند و به آسمان بردند . و مشايخ معتزله اين قول اختيار كردند . اگر گويند ، نه خداى تعالى گفت : * ( وَإِذْ قُلْنا لِلْمَلائِكَةِ اسْجُدُوا لآدَمَ فَسَجَدُوا إِلَّا إِبْلِيسَ ) * ، گفت : من فريشتگان را گفتم آدم را سجده كنى ، ايشان ( 3 ) سجده كردند ( 4 ) مگر ابليس ، اگر ابليس فريشته نباشد مأمور نبوده باشد به سجدهء آدم ؟ جواب گوييم : اجماع امّت است كه ابليس مأمور بود به سجده ، ديگر به ظاهر قرآن في قوله : أَلَّا تَسْجُدَ إِذْ أَمَرْتُكَ ( 5 ) . . . ، خلاف در آن كردند كه به يك امر بود يا به دو امر . و ظاهر آن است كه به يك امر بر وجهى كه ابليس دانست كه او داخل است در خطاب امر به سجده . اكنون در اين لفظ خلاف كردند ، اعنى « ابليس » كه مشتق است يا مشتق نيست ( 6 ) . محمّد جرير گفت : مشتق است من « ابلس اذا يئس » ، و وزن او « افعيل »

--> ( 1 ) . دب ، آج ، لب ، فق ، مب ، مر : و لكن . ( 2 ) . سورهء كهف ( 18 ) آيهء 50 . ( 3 ) . آج ، لب ، فق ، مب ، مر آدم را . ( 4 ) . مر : كردن . ( 5 ) . سورهء اعراف ( 7 ) آيهء 12 . ( 6 ) . دب ، آج ، لب ، فق ، مب ، مر : غير مشتق .